اخلاقى و روحى بدون توجه و نادانسته نيست . . . سپس خود وى مىگويد : اكنون اين مسأله پيش مىآيد كه چگونه مىتوان اخلاق و روحيات را به سطح عاليترى بالا برد ؟ و اين‌طور جواب مىدهد : بديهى است براى اين منظور مذهب وجود دارد ، اما متأسفانه مذهب به شكلى كوته نظرانه و به صورت پيروى از دستورهاى خشك و قالبى و انجام بعضى تشريفات معين پايين آمده است . شكل ظاهرى و صدف خارجى آن باقى مانده است در حالى كه روح و مفهوم واقعى آن از ميان رفته است . اسلام و مقتضيات زمان در ميان اديان و مذاهب ، هيچ دين و مذهبى مانند اسلام در شؤون زندگى مردم مداخله نكرده است . اسلام در مقررات خود به يك سلسله عبادات و اذكار و اوراد و يك رشته اندرزهاى اخلاقى اكتفا نكرده است ؛ همان طورى كه روابط بندگان با خدا را بيان كرده است ، خطوط اصلى روابط انسانها و حقوق و وظايف افراد را نسبت به يكديگر نيز در شكلهاى گوناگون بيان كرده است . قهراً پرسش انطباق با زمان در بارهء اسلام كه چنين دينى است بيشتر مورد پيدا مىكند . خصلت انطباق اسلام با زمان از نظر خارجيان اتفاقاً بسيارى از دانشمندان و نويسندگان خارجى ، اسلام را از نظر قوانين اجتماعى و مدنى مورد مطالعه قرار داده‌اند و قوانين اسلامى را به عنوان يك سلسله قوانين مترقى ستايش كرده و خاصيت زنده و جاويد بودن اين دين و قابليت انطباق قوانين آن را با پيشرفتهاى زمان مورد توجه و تمجيد قرار داده‌اند . برنارد شاو نويسندهء معروف و آزادفكر انگليسى گفته است : « من هميشه نسبت به دين محمد به واسطهء خاصيت زنده بودن عجيبش نهايت احترام را داشته‌ام . به نظر من اسلام تنها مذهبى است كه استعداد توافق و تسلط بر حالات گوناگون و صور متغير زندگى و مواجهه با قرون مختلف را دارد . چنين پيش بينى مىكنم و از همين اكنون آثار آن پديدار شده است كه ايمان محمد مورد قبول اروپاى فردا خواهد بود . روحانيون قرون وسطى در نتيجهء جهالت يا تعصب ، شمايل تاريكى از آيين محمد